Dịch lở mồm long móng (SAT1) có nguy cơ xâm nhập Việt Nam – Trang trại cần chuẩn bị gì?

Nguy cơ lở mồm long móng SAT1 xâm nhập Việt Nam đang được cảnh báo

Lở mồm long móng (LMLM) là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm trên vật nuôi, có khả năng lây lan nhanh và gây thiệt hại lớn cho hoạt động chăn nuôi.

Đáng chú ý, trong năm 2026, serotype SAT1 của virus LMLM đang có diễn biến đáng quan tâm khi lan rộng ra ngoài khu vực lưu hành truyền thống tại châu Phi. SAT1 đã được ghi nhận tại một số quốc gia ở Trung Đông, Tây Á và đặc biệt là Trung Quốc. Đầu tháng 4/2026, Trung Quốc thông báo phát hiện 219 ca bệnh trên bò tại Cam Túc và Tân Cương.

Theo cơ quan chức năng, Việt Nam hiện chưa ghi nhận virus LMLM serotype SAT1, nhưng nguy cơ xâm nhập được đánh giá là rất cao, đặc biệt thông qua hoạt động vận chuyển, mua bán động vật và sản phẩm động vật qua biên giới.

Điều này đặt ra yêu cầu các trang trại cần chủ động nâng cao an toàn sinh học thay vì chờ đến khi xuất hiện dịch bệnh mới triển khai biện pháp xử lý.

SAT1 là gì? Vì sao trang trại cần đặc biệt lưu ý?

Virus lở mồm long móng có 7 serotype chính gồm O, A, C, Asia 1, SAT1, SAT2 và SAT3.

Tại Việt Nam, các serotype từng được ghi nhận gồm O, A và Asia 1. Trong khi đó, SAT1 chưa xuất hiện tại Việt Nam.

SAT1 có khả năng gây bệnh trên nhiều loài động vật móng guốc chẵn như:

Trâu
Bò
Lợn
Dê
Cừu

Bệnh có tốc độ lây lan nhanh. Khi xảy ra trong khu vực chăn nuôi tập trung, việc kiểm soát nguồn lây có thể trở nên khó khăn nếu trang trại không có quy trình an toàn sinh học chặt chẽ.

Một điểm đặc biệt đáng lưu ý là vaccine LMLM đang lưu hành tại Việt Nam hiện chưa có khả năng bảo hộ đối với serotype SAT1. Vì vậy, việc tiêm phòng các type LMLM đang lưu hành vẫn cần thực hiện theo hướng dẫn thú y, nhưng không nên xem đây là biện pháp thay thế cho kiểm soát nguy cơ SAT1.

SAT1 có thể xâm nhập vào trang trại bằng những con đường nào?

Nguy cơ lớn không chỉ đến từ việc đưa trực tiếp một con vật mắc bệnh vào trang trại.

Virus có thể được đưa vào khu vực chăn nuôi thông qua nhiều nguồn khác nhau, đặc biệt là:

1. Gia súc, gia cầm và động vật nhập đàn không rõ nguồn gốc

Việc mua trâu, bò, lợn hoặc các loại vật nuôi từ nguồn không được kiểm soát làm tăng nguy cơ đưa mầm bệnh vào đàn.

Đặc biệt, không nên nhập đàn chỉ dựa trên thông tin của người bán mà cần kiểm soát nguồn gốc, tình trạng sức khỏe và các yêu cầu kiểm dịch theo quy định.

2. Phương tiện vận chuyển

Xe chở gia súc, xe thu mua, xe giao thức ăn hoặc phương tiện từng đi qua khu vực có nguy cơ có thể trở thành nguồn đưa mầm bệnh vào trang trại nếu không được vệ sinh, tiêu độc đúng cách.

3. Người ra vào trang trại

Người lao động, thương lái, nhân viên kỹ thuật, khách tham quan hoặc người từ các trang trại khác có thể vô tình mang mầm bệnh theo giày dép, quần áo, dụng cụ hoặc phương tiện cá nhân.

4. Động vật và sản phẩm động vật không kiểm soát

Hoạt động mua bán, vận chuyển động vật và sản phẩm động vật qua biên giới được xác định là một trong những nguy cơ quan trọng đối với khả năng SAT1 xâm nhập Việt Nam.

Dấu hiệu lở mồm long móng mà trang trại cần theo dõi

Phát hiện sớm những biểu hiện bất thường là yếu tố quan trọng giúp trang trại nhanh chóng cách ly và báo cho cơ quan thú y.

Một số dấu hiệu thường gặp của bệnh LMLM gồm:

Xuất hiện mụn nước ở miệng, lưỡi, môi hoặc mũi.
Mụn nước, tổn thương ở vùng chân và kẽ móng.
Vật nuôi đi lại khó khăn, có biểu hiện đau chân hoặc khập khiễng.
Chảy nhiều nước dãi.
Giảm ăn hoặc bỏ ăn.
Giảm năng suất.
Ở gia súc sinh sản có thể xuất hiện các vấn đề liên quan đến sinh sản.

Các dấu hiệu này cần được đánh giá bởi cán bộ thú y vì không thể chỉ dựa vào biểu hiện bên ngoài để xác định chính xác serotype virus.

Nếu phát hiện vật nuôi có dấu hiệu nghi mắc LMLM, không tự ý vận chuyển, bán chạy hoặc giết mổ. Trang trại cần nhanh chóng cách ly khu vực nghi nhiễm và thông báo cho cơ quan thú y để được hướng dẫn.

Trang trại cần chuẩn bị gì trước nguy cơ SAT1?

1. Siết chặt kiểm soát nhập đàn

Đây là một trong những bước quan trọng nhất.

Trang trại nên:

Chỉ nhập vật nuôi từ nguồn có kiểm soát.
Kiểm tra giấy tờ và nguồn gốc vật nuôi.
Không mua gia súc có biểu hiện bất thường.
Hạn chế nhập đàn từ khu vực đang có dịch hoặc có nguy cơ cao.
Có khu vực cách ly đàn mới trước khi nhập chung với đàn hiện có.
Theo dõi sức khỏe vật nuôi sau nhập đàn.

Không nhập đàn theo kiểu “thấy rẻ là mua”, đặc biệt trong giai đoạn nguy cơ dịch bệnh xuyên biên giới đang gia tăng.

2. Kiểm soát người và phương tiện ra vào

Trang trại nên có quy định rõ ràng đối với người, xe và thiết bị ra vào.

Các biện pháp cần chú ý:

Hạn chế khách không cần thiết vào khu vực chăn nuôi.
Có khu vực thay đồ, thay giày dép đối với nhân viên.
Vệ sinh, khử trùng phương tiện trước khi vào trang trại.
Không sử dụng chung dụng cụ giữa các khu chuồng nếu chưa được vệ sinh và khử trùng.
Ghi chép lịch sử người và phương tiện ra vào khi cần thiết.

Mục tiêu là giảm tối đa khả năng đưa mầm bệnh từ bên ngoài vào khu vực nuôi.

3. Tăng cường vệ sinh và khử trùng chuồng trại

Vệ sinh chuồng trại không chỉ là vấn đề mùi hôi hay môi trường mà còn là một phần quan trọng của an toàn sinh học.

Trang trại cần duy trì:

Thu gom chất thải → làm sạch bề mặt → vệ sinh → sử dụng chất khử trùng phù hợp → kiểm tra và duy trì định kỳ.

Đặc biệt cần chú ý:

Nền chuồng.
Lối đi.
Khu vực nhập xuất vật nuôi.
Khu vực cách ly.
Dụng cụ chăn nuôi.
Khu vực tập kết chất thải.
Phương tiện vận chuyển.

Việc khử trùng cần được thực hiện đúng nồng độ, thời gian tiếp xúc và hướng dẫn của sản phẩm, không nên phun hóa chất một cách tùy tiện.

4. Chủ động kiểm soát côn trùng và động vật trung gian

Một trang trại an toàn sinh học tốt không nên chỉ tập trung vào vật nuôi.

Ruồi, muỗi và các loại côn trùng có thể góp phần làm phát tán nhiều tác nhân gây bệnh trong môi trường chăn nuôi. Vì vậy, quản lý chất thải, giảm nơi phát sinh côn trùng và duy trì vệ sinh khu vực chăn nuôi cũng là một phần của chương trình kiểm soát nguy cơ dịch bệnh tổng thể.

Trang trại nên đặc biệt chú ý:

Không để phân, chất thải tồn đọng kéo dài.
Quản lý tốt khu vực chứa phân.
Hạn chế nước tù đọng.
Vệ sinh khu vực xung quanh chuồng.
Theo dõi mật độ ruồi và côn trùng.
Xử lý nguồn phát sinh thay vì chỉ phun diệt côn trùng trưởng thành.

Kiểm soát côn trùng không thay thế cho vaccine, vệ sinh khử trùng hay kiểm dịch, nhưng có thể là một mắt xích bổ sung trong chương trình an toàn sinh học tổng thể của trang trại.

5. Không chủ quan với vaccine LMLM hiện có

Một điểm cần phân biệt rõ:

Phòng bệnh LMLM nói chung và phòng nguy cơ SAT1 không hoàn toàn giống nhau.

Theo thông tin từ cơ quan chức năng, vaccine LMLM đang lưu hành tại Việt Nam hiện bảo hộ các serotype như O, A và Asia1 nhưng chưa bảo hộ SAT1.

Do đó, trang trại vẫn cần thực hiện chương trình tiêm phòng LMLM theo hướng dẫn của cơ quan thú y, đồng thời tăng cường các biện pháp an toàn sinh học để giảm nguy cơ mầm bệnh xâm nhập.

Không nên tự ý thay đổi lịch tiêm, loại vaccine hoặc liều sử dụng khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.

6. Xây dựng phương án xử lý khi phát hiện vật nuôi nghi bệnh

Trang trại nên chuẩn bị trước một quy trình phản ứng thay vì chờ đến khi xuất hiện ca nghi nhiễm mới xử lý.

Khi phát hiện vật nuôi có biểu hiện bất thường:

Phát hiện → cách ly → hạn chế di chuyển → tăng cường kiểm soát người/phương tiện → thông báo thú y → thực hiện hướng dẫn chuyên môn.

Đặc biệt:

Không bán chạy vật nuôi nghi bệnh.
Không tự ý vận chuyển sang khu vực khác.
Không giết mổ hoặc tiêu thụ động vật nghi nhiễm.

Việc báo cáo sớm giúp cơ quan chuyên môn đánh giá nguy cơ và triển khai biện pháp phù hợp.

SAT1 chưa vào Việt Nam – tại sao trang trại vẫn cần chuẩn bị ngay?

Việc chưa ghi nhận SAT1 tại Việt Nam không đồng nghĩa với nguy cơ bằng 0.

WOAH nhận định diễn biến của SAT1 đang thay đổi và virus đã lan ra ngoài phạm vi châu Phi truyền thống, đòi hỏi các quốc gia tăng cường giám sát, cảnh báo sớm và quản lý nguy cơ.

Đối với Việt Nam, việc SAT1 được phát hiện tại Trung Quốc khiến khoảng cách địa lý với nguy cơ trở nên đáng lưu ý hơn. Các cơ quan chức năng đã triển khai nhiều biện pháp nhằm ngăn chặn, giám sát và ứng phó với nguy cơ SAT1 xâm nhập.

Với trang trại, nguyên tắc quan trọng nhất vẫn là:

Không chờ có dịch mới phòng. Chủ động kiểm soát đường xâm nhập ngay từ bây giờ.

7. Những việc trang trại nên thực hiện ngay

Có thể bắt đầu từ những việc rất thực tế:

Một là, rà soát lại nguồn nhập đàn và hồ sơ kiểm dịch.

Hai là, kiểm soát chặt người, phương tiện và dụng cụ ra vào.

Ba là, duy trì vệ sinh, tiêu độc khử trùng chuồng trại định kỳ.

Bốn là, bố trí khu cách ly riêng cho vật nuôi mới nhập hoặc vật nuôi có dấu hiệu bất thường.

Năm là, theo dõi đàn hằng ngày để phát hiện sớm các dấu hiệu nghi bệnh.

Sáu là, quản lý tốt phân, chất thải và các khu vực có nguy cơ phát sinh côn trùng.

Bảy là, thực hiện tiêm phòng LMLM theo hướng dẫn của cơ quan thú y và cập nhật thông tin về vaccine, serotype đang lưu hành.

Tám là, xây dựng sẵn phương án liên hệ cơ quan thú y khi phát hiện dấu hiệu nghi ngờ.

Kết luận

Lở mồm long móng serotype SAT1 đang trở thành một nguy cơ cần được ngành chăn nuôi Việt Nam đặc biệt quan tâm trong năm 2026.

Hiện Việt Nam chưa ghi nhận SAT1, nhưng sự xuất hiện của virus tại Trung Quốc cùng nguy cơ lây lan qua hoạt động vận chuyển, buôn bán động vật và sản phẩm động vật khiến các trang trại không nên chủ quan.

Trong bối cảnh này, giải pháp hiệu quả nhất không phải là chờ một biện pháp đơn lẻ mà là xây dựng hệ thống an toàn sinh học nhiều lớp: kiểm soát nhập đàn, kiểm soát người và phương tiện, vệ sinh – khử trùng, quản lý chất thải, kiểm soát côn trùng, tiêm phòng theo hướng dẫn và phát hiện – báo cáo sớm.

Chuẩn bị từ khi chưa có dịch luôn chủ động và ít tốn kém hơn xử lý khi dịch đã xâm nhập vào đàn.